Letërsi

Në Kosovë shkohet me dashuri

Visar Zhiti

Shkrimtari ynë i mirënjohur Visar Zhiti sjellë në Flatra dashurinë e tij për Kosovën, për librat si miq të padukshëm, për letërsinë shqipe që po i afrohet vetvetes, për  libërthin që ka shkruar së fundi  me poezi dëshpërimi dhe me vizatime të Atjonit dhe gjithçka tjetër nga jeta e një shkrimtari të veçantë si ai.

Intervistoi: Besa Gjoni

 Si fillim desha t’Ju falënderoj për letrën emocionuese që më dërgonit, që më thoshit se emri i revistës Tuaj është frymëzim nga një roman imi, “Perëndia mbrapsht dhe e dashura”, ku personazhit kryesor i dalin flatra… është metafora e ëndrrës. Dhe ju qofshi një flatër ëndrre!              

Më kujtoi që dhe poeti ynë i dashur Ali Podrimja, njërën nga antologjitë e tij e titulloi sipas një vargu timin, “E tmerrshme dhe e bukur”, ma kishte pohuar vetë.

Mua më ka magjepsur ky komunikim me Kosovën tonë, që ka filluar herët, edhe atëherë kur ishte e pamundur, që pa lindur më duket. Prandaj dhe brenda librit tim me poezi “Si shkohet në Kosovë”, është përgjigjja: shkohet me dashuri… E ribotova dhe në Prishtinë këtë libër me një titull më ndryshe, por të përafërt: “Si është Kosova” dhe shtova mjaft poezi të reja, më shumë se gjysma dhe prapë përgjigjja gjendet aty: Kosova, gjithmonë e dashur, deri në dhembje, është si një Itakë moderne, që për të arritur, duhet të udhëtosh më shumë brenda vetes…

Tani lejomëni t’u përgjigjem pyetjeve tuaja, edhe ato janë si një copëz rruge brenda vetes.

Mund të na flisni pak se kur dhe si e kuptuat se letërsia do të ishte pjesë e rrugëtimit tuaj?

Jo të jetojmë për artin, por të jetojmë me artin, thoshte dikush, një shkrimtar nordik. E gjeta që kur isha gjimnazist këtë thënie dhe më tërhoqi. Dhe që nga atëherë kam menduar se jeta është më e shtrenjtë se gjithçka, ajo duhet jetuar plotësisht, jo vetëm siç vjen, por dhe si do të doje. Letërsia është një jetë tjetër. Në qoftë se e ndjen se ato tek ty bashkohen dhe bëhen një e përbashkët, ky është fat ose më saktë ky është fati yt dhe je thirrur për këtë gjë. Librat në fillim i kam ndjerë si përplotësim të të gjithave atyre që na mungonin, botë dhe emocioni bukur, zbulim dhe liri, liri edhe kur s’kishte, prehje dhe fluturim, kundërshti dhe pasion, ëndërr. Nëse shumëçka e kam patur kundër, librat i kam ndjerë si aleatë, si miq të padukshëm, pra më të fortë, herë-herë si udhërrëfyes, por dhe si demonë të duhur, edhe pse u bënë shkak dënimi, ndërkohë dhe si shpëtimtarë, si zota. Pastaj arrita të zbuloj që, nëse do të shkruash, për t’i dhënë libra jetës, duhet të futësh jetën në libra. Duhet të vazhdojnë te njëra tjetra, të përzihen, fletët me ditët e tua, vargjet me ndjenjat. Teksa kërkon, arrin të zbulosh veten. Gjithçka si nëpër një mjegull mitike, por nëse arrij ta qartësoj përgjigjen, më duket se ajo nuk do të duhet më…

 Si duket studioja apo vendi ku zakonisht uleni dhe shkruani veprat tuaja?

Shpesh nuk kam patur as studio e as vend timin për të shkuar, madje as të drejtën për të shkruar dhe si i dënuar nuk kam patur as penë dhe letër, po, po kjo është e vërtetë, nuk është fantazi. E kam fjalën për burgun, më burgosën thjesht për poezi, u shpallën me gjyq kundër regjimit, diktaturës… Që të mos zgjatem, isha i ri dhe vazhdova me poezinë dhe në ferr. Bëja poezi me mend në qeli apo thellë nën tokë, ku punoja si skllav në minierat e natës. Por dhe para dënimit, si student, kam shkruar në auditore, edhe gjatë leksioneve, edhe rrugës mbi paketa cigaresh, edhe në shtrat pas mesnate, por kam kaluar dhe ditë të tëra pa shkruar dot asgjë. Kur u bëra mësues, maleve, larg, në kufi me Kosovën, prapë s’kisha tryezë timen, ndërkohë përndiqesha dhe poezia u bë fatkeqësia ime… Vonë, kur ra perandoria komuniste e kisha dalë nga burgu, munda të bëhem me shtëpi timen, një dhomë e lamë për librat, i mbushëm muret me to dhe pata për herë të parë një skrivani timen, një kompjuter më pas…Ende nuk kam shkruar dot një poezi me kompjuter, artikuj për gazetat po, ese, etj, pastaj ia dola të shkruaj dhe roman në kompjuter. Por i përkas gjeneratës dhe atyre që u shijon të shkruarit me dorë, sidomos poezinë, është si ai që e bën bukën vetë apo që mbjell pemë. Të shkruarit duhet t’i ngjajë ledhatimit, sipas meje, puthjes, që nuk zëvendësohen, sa do të përparojnë teknika dhe shkenca. Është një gjendje që duhet ta provojë medoemos më parë lëkura e njeriut.

Një jetë e tërë kushtuar shkrimtarisë, mund të na veçoni një nga librat tuaj që identifikohet më shumë me ju?

Shkrimtari prandaj shkruan, se nuk mjafton një libër, ata përplotësojnë dhe në fund të fundit të gjithë së bashku një libër janë. Në secilin është e gjitha jote dhe tek e gjitha jote është njëri, po aq dhe i të tjerëve dhe janë ata që e zgjedhin. Më mirë nga unë e di lexuesi, ai gabon më pak. Unë vetë ndjehem i goditur për tërë ato parandjenja në librat e mi. Besoj se ndokund lexuesi, po aq sa mua, do të gjente dhe vetveten. Burgolgjia ime, dy romanet “Rrugët e ferrit” dhe “Ferri i çarë” janë me ngjarje dhe emra të vërtetë, të drejtpërdrejtë të lidhur me mua, të identifikueshëm. Them se duhet ndjellur lumturia dhe kjo është e mundur. Dhe duhet vlerësuar dhe dashur. Kush di të dojë, përfshihet nga dallgët e lumturisë. Krijuesi në fund të fundit është para një deti të tillë, pavarësisht se fati mund t’ia mbysë anijen, madje mund të mos ketë patur det fare, ishte në fantazinë e tij. Fantazia e shkrimtarit është më i fortë se realiteti shpesh. Madje mund të ndodhë që realiteti atë të përsërisë…

Na përmendi një autor që mendoni se duhet lexuar patjetër dhe na sugjeroni se me cilën vepër të tij të fillojmë?

Nuk e kam të lehtë, është shumë vetanake, nuk parapëlqej të jap sugjerime, të bisedojmë, po. Dhe tim biri nuk i thosha që të lexonte këtë apo atë libër, i tregoja për to dhe ai zgjidhte vetë. Kështu më duket se është më mirë. Ndërkaq tani unë jam brenda një dhembjeje që e ndjej më të fortë se çdo libër, të pa mbërritshme prej tyre. Por po mundohem ta vazhdoj, se si do të mund të përgjigjesha dikur: nëse themi “autor”, do të thotë se ai ka një vepër që lexohet, pra ka dhe lexuesin e vet. Librat janë si njerëzit, kanë fatin e tyre… Unë parapëlqej të kujtoj të harruarit, të dënuarit, ata dhe veprat e tyre, aty ku dhembja është më shumë.          Do të doja një Dostojevsk, një Franc Kafkë… Borgesi më dhëmb. Servantesi, Shekspiri, Hamleti i tij më ka tronditur, “Ferri” i Dantes, Sofokliu. Tragjiku i parë, Eskili, thoshte se në kohë paqeje bijtë varrosin etërit, në kohë lufte… e kundërta. Unë ndjehem në luftë me fatin tim, me një shigjetë tej e tej në zemër, të padukshme dhe të pashkulshme. Po të kalojmë tek libra tanë, te plagët e tyre. Fishta më dhëmb, “Mrizi i zanave” i tij. Dhe tregimet e Koliqit, themeltar si ai është dhe Mitrush Kuteli. Po duhet njohur dhe Musine Kokalari, Astrit Delvina dhe… Anton Pashku, Azem Shkreli, Ali Podrimja kam menduar se janë një trini e niveleve europiane, kanë dhimbje. Ka dhe të tjerë… Eh, po unë përmenda më shumë se një. Veç ta dini, një është pak, shumë janë shumë. Atëherë po kujtoj një autor që nuk ka shkruar asnjë libër, por që është më i lexuari në botë e duhet ndjekur: Krishti. I ka shkruar bota thëniet dhe bëmat e tij. Po kështu dhe Muhameti. Dhe Shenjtja Nënë Tereza jonë. Thashë, nuk ka libra të shkruar prej tyre, por ka libra të tyre të shkruar nga të tjerë, nga bota. Duhen ditur, parë e lexuar. Librat e virtytit dhe të dritës…

 Çfarë ju frikëson më shumë si shkrimtar?

Dikur më frikësonte vetë frika. Pastaj kam thënë se shkrimtari nuk duhet t’ia ketë frikën asgjëje, përveç asaj që shkruan. Një nga librat e mi me poezi mban titullin “Thesaret e frikës”. Frika është dhe mbrojtje ashtu siç është dhe pengesë. Duhet patur frikë dhe nuk duhet patur frikë, puna është që të jenë në kohën e duhur. Të guxosh kur duhet dhe të kesh druajtje nga mëkati.

Çdo shkrimtar ka frikën e vet. Por të mos ndiesh dhembje duhet të jetë e tmerrshme, për fat të keq, jo dhe aq për atë që nuk ndien, por për librat e tij. Një tmerr i ftohtë, që ftoh dhe lexuesin. Vetë tani më duket se nuk ia kam frikën vdekjes, por jetës që më ka mbetur. Më saktë nuk i trembem asaj që do të më ndodhë, por asaj që më ka ndodhur, tragjedisë time. Koha ime ka ngrirë, ka mbetur atje… Ndjehem pa të tashme, për rrjedhojë si i pakohë. I zbrazur, pra dhe më i lehtë, më shumë se sa me lëndë, me psherëtima, i gatshëm për t’iu afruar Qiellit. Kam frikë t’i shkruaj…

Çfarë mendoni për letërsinë shqiptare sot?

Mes zisë është e vështirë të shohësh e të japësh mendime që mund të duheshin. Kujtoj se në të shkuarën time kam besuar që ka arritje, është letërsi e lirisë, por jo dhe aq e lirë prej vetvetes. Unë nuk mendoj se veprat e mëdha dalin kur liria mungon. Liria është subjektive dhe dhuratë ndërkohë. Por kur të dhurohet, dije, se ia kanë marrë një tjetri. Liria fitohet, prej vetvetes gjithmonë përballë realitetit. Dhe ç’është brenda nesh, është dhe jashtë nesh. Letërsia shqipe po pasurohet, besoj. Ka rrëmujë në hierarkinë e vlerave, tradicionalizëm të mbetur dhe ndodh që ajo që duhet është tek të njohurit më pak. Ka zyrtarizëm, por dhe gjetje, mrekullira, të rinj me guxim estetik, por ngjan se mungon herë pas here ai që do të mund t’i tregonte. Thonë se sot lexohet pak, por ka autorë që lexojnë më shumë veten e tyre. Më pëlqen që letërsia shqipe po i afrohet vetvetes, qoftë dhe dukuria që nuk është dhe aq e ndarë prej kufijve shtetërorë, në Shqipëri e Kosovë, Maqedoni e Mal të Zi e në diasporë, por duhet të afrohet me lexuesin gjithandej. Një letërsi e mirë është përbashkuese dhe si një pushtet tjetër, por ne ende e kemi më të fortë pushtetin ndarës që del në krye, që të mund ta çmonte librin, por jo dhe aq krijuesin e tij, prandaj dhe shfaqen dobësi në bërjen e shtetit, jo se nuk kemi burra shteti dhe shkrimtarë. Por duhen dhe atdheu tjetër i tyre, stinët e njëpasnjëshme të kulturës, poleni dhe era e asaj të bukure që do ta shpëtonte botën… Mos ne si popull duam pak? – pyes shpesh veten.

Përveç bibliotekës personale, keni ndonjë koleksion që e keni më për zemër?

Pikturat në shtëpi. I dua. Sidomos ato të djalit tim, i kemi të shenjta tani, si ikonat. Im bir, ja ashtu si fëmijë, ishte dhe numizmat, mblidhte monedha të ndryshme, i ruante, s’e di ç’e tërhiqte në to, rropatja e njerëzimit për të patur para, fundi absurd i kësaj, stampimet, ngjyrat, vjetërsimi i tyre, s’e di. Dhe guackat që kishte mbledhur, i ruajmë, dy flautet e tij, këpucët, albumet me fotografi… edhe të prindërve, relikte të tyre, qëndismën e hershme të Flamurit… Ç’t’ju them, jeta ime tani është tejet ndryshe, e çarë, me një humnerë dhembjeje…

Kur do të mund të lexojmë një vepër tjetër tuajën?

S’e di. Kalendari im ndryshoi i gjithë. Dhe axhenda letrare, nëse mund ta quajmë. Shumëçka imja mbeti aty ku ishte, e papërfunduar dhe nuk do t’i kthehem dot ndonjëherë. Dhe misioni im tani është tjetër, nëse do të kem fuqi ta përmbush. Jeta do jetë, por unë ndjej mungesë të saj. “Ku është jeta?” – titullohet një libërth imi, që doli në Itali në vitin që sapo lamë. Janë 10 poezi dëshpërimi me 10 vizatime të tim biri, së bashku në një si dosje, “kofaneto”, i thonë italianët, e punuar me dorë, vepër arti dhe secila kopje e librit është ndryshe nga tjetra. Ndërsa në Tiranë botova 19 tregime të ilustruara me vizatime bardh-e-zi, po të tim biri. Teksa e rishkruaja librin për ta ribotur me shtesa, ma kishin kërkuar shokë të tim biri, ai dhe shokë të tij, m’u bënë personazhe. E shkurtova dhe titullin, “Valixhja e shqyer”, Ndërsa para tyre doli një libër tjetër me ese e statuse e shkëmbime mendimesh, “Për atë që dua(m)” i Atjonit tim… E gjitha bëhet për atë që duam, unë dua të risjell prej tij. Edhe libri në dorëshkrim, që porsa e kam mbaruar, është një sprovë, ku janë përfshirë poezi e përkthime e përshkrimi i udhëtimit, që nuk mendoja se do ta kryeja ndonjëherë, por përmbusha një si kërkesë, që m’u bë si urdhër, i ngjashëm me amanetin. Ja, që kështu na ndodh, të kryejmë porositë që na vijnë nga etërit, por unë dhe ato të birit, ky fat më ra. Atdheu dhe Birdheu. Tragjedia në mes. Por dhe dashuria përsipër tyre.

 

 

admin

Artikujt e tjetrë