Letërsi

“Muza e haresë” një himn për lirinë

Goliarda Sapienza, një grua rebele, një shpirt i lirë, doemos që s’mund të shkruante përveçse një libër të tillë, po aq të vërtetë, sa ç’mund të jetë vetë jeta.

Nga Aida Baro

Bota shpesh është tronditur nga libra të konsideruar skandalozë e të pacipë, që janë djegur në turra drush apo s’u është lejuar drita e botimit, por me kalimin e kohës, si sprovë e vlerës së tyre letrare, ata  janë rivlerësuar dhe çmuar si libra  me një vizion shumë të përparuar në krahasim me kohën e tyre. Të njëjtin fat(keqësi) ka patur edhe “Muza e haresë”, botimin e të cilit, autorja nuk arriti ta shijonte. Goliarda Sapienza, një grua rebele, një shpirt i lirë, doemos që s’mund të shkruante përveçse një libër të tillë, po aq të vërtetë, sa ç’mund të jetë vetë jeta. Shkruar për një periudhë gati 10-vjeçare, 1967-1976, ky libër do ta rrënonte financiarisht Sapienza-n, sepse iu përkushtua vetëm shkrimit të tij, duke lënë mënjanë punën e saj si aktore apo shkrimin e librave të tjerë. “Muza e haresë” rrëfen historinë plot aventura të Modestës, lindur në një shtëpi të këputur, në Sicili, më 1900, me një fëmijëri të trishtë, por me një pasion të madh për jetën. Qysh herët, udhëhiqet nga dëshira dhe vullneti i hekurit e thuajse imoral për të plotësuar kërkesën për kënaqësi që i ngjitet  nga trupi dhe nga shpirti. Dëshirat e saj nuk reshtin asnjëherë, ajo ndeshet me botën, kapërcen çdolloj pengese që i del përpara, pa u zmbrapsur nga dhembja dhe nga humbja.

Modesta me rrëfimin e jetës së saj përshkon thuajse gjysmën e shekullit XX, duke na dhënë kësisoj një panoramë të gjerë të situatës politike e shoqërore të atyre viteve në Itali. Pasi pëson një përdhunim nga ai i ashtuquajturi baba, pa vetëdije i vë zjarrin shtëpisë, bashkë me të cilën do të digjen edhe nëna me të motrën të sëmurë nga mongolizmi. Fati e do që në manastirin ku ka përfunduar, të shfaqet një murgeshë e mirë, e cila do të kthejë gjithë rrjedhën e jetës së Modestës.

kopertina muza bashke

Në pallatin fisnik ku dërgohet më pas, Modesta do të zërë të kalisë e të formësojë atë grua të fortë, kryeneçe, rebele, të pabindur dhe mbi të gjitha të lirë që do të jetë më vonë.  Duke pasur parasysh edhe ishullin ku jetonte, ku sundimi patriarkal ka pasur rrënjë të thella, rrjedha e jetës së Modestës s’do të jetë aq e lehtë, por pasioni i saj për të studiuar, për të dashuruar, për të jetuar jetën në 360 gradë, do ta bëjë që t’i kundërvihet të gjitha rregullave shoqërore, zakoneve, skemave të jetës familjare, roleve në dashuri. Modi ynë (siç e thërrasin me përkëdheli njerëzit më të afërt) dashuron me pasion qenien njerëzore, qoftë burrë a qoftë grua: Beatriçen e ëmbël, me të cilën i lidh vetmia dhe bashkarisht do të zbulojnë se ç’është të japësh dashuri e ngrohtësi njerëzore në një botë të egër; Karminen, qehajain e familjes princërore, burrin e fortë, të pashkollë, por të mençur nga përvoja e jetës, me të cilin do të ndiejë ekstazën më të plotë të epshit dhe të dashurisë karnale; Karlon, intelektualin antifashist të zgjuar dhe fin; Xhoisin, gruan intelektuale të aktivizuar në radhët e socialistëve, psikanalisten thuajse të dështuar, me të cilën do të debatojë gjatë sidomos për gjendjen e gruas, prapambetjen e saj, paragjykimet, rolin që shoqëria i kërkon të luajë, faktin që gratë vetë për t’u futur në hiret e burrave e për të arritur pushtetin që duan, sillen ekzaktësisht si ata… Modi ynë është një grua që ndonjëherë mund të quhet e çmendur, sidomos kur vjen fjala te lindja e fëmijës. Nuk ka të dytë përshkrimi i saj për lindjen e fëmijës së parë, Eriprandos:“Kush do t’ia dalë? Ajo valë dhembjeje që vetëm zvargej e zvargej? Duhej të ndiqte atë valë? Trupi i saj luftonte me trupin tjetër që, si një blanjë e hekurt, rrihte murin e barkut për të dalë. Ai ishte armiku, ajo blanjë që përpëlitej për të dalë nga burgu, se donte të jetonte, edhe sikur ta shkallmonte, edhe sikur ta shkatërronte trupin e saj që, ndonëse i përgatitur, nuk po ia dilte në kut që ta nxirrte jashtë atë armik për të mos dhënë shpirt.”

E megjithatë, ajo fëmijët e saj të shumtë, pjellë e saj apo të birësuar, i mëson të rriten të lirë, të ndjekin idetë dhe natyrën e tyre, pa i detyruar të zgjedhin sipas normave të shoqërisë, përkundrazi. Goliarda Sapienza, me një lehtësi thuajse të papërballueshme, kalon nga veta e parë e rrëfimit në të tretën, si për të theksuar dhe alternuar gjendjen e brendshme psikologjike të personazhit. Por nuk është kjo e vetmja veçanësi e stilit të saj. Për ta afruar lexuesin sa më shumë me botën dhe mendësinë ishullore të Sicilias, disa prej personazheve flasin në dialektin sicilian dhe në atë roman, gjë që si përkthyese më vuri në një dilemë tepër të madhe: mos duhet t’i sjell në shqipen letrare apo t’i përshtas njëfarësoj pa iu drejtuar një dialekti të caktuar? Mirëpo, nëse do të bëja këtë zgjedhje, do të humbiste krejtësisht fryma, dheu, terreni pjellor i Sicilisë, që është edhe vendlindja e autores, e kësisoj do të sillja në shqipe një libër cung. Ndaj, vendimi për t’iu futur rrugës më të vështirë, zgjedhjes së dialektit të jugut për të karakterizuar sa më mirë secilin prej personazheve, ishte i pashmangshëm. Sidoqoftë, uroj që Modesta të trazojë sa më shumë shpirtra, të trondisë e të zgjojë sa më tepër mendje të fjetura e të qetësojë të tjerë shpirtra që ndihen të vetmuar në realitetet ku jetojnë.

admin

Artikujt e tjetrë